Hilma Af Klint - De geheime schilderijen van Hilma Af Klint, een zweedse pioniervolgende tentoonstelling vorige tentoonstelling

Hilma af Klint. De geheime schilderijen van Hilma af Klint, een zweedse pionier

Gastcurator: Roel Arkesteijn

De Zweedse schilderes Hilma af Klint (1862- 1944) is een van de opmerkelijkste fenomenen uit de moderne kunst. Daarbij vormt haar werk een van de best bewaarde geheimen uit de kunstgeschiedenis van de twintigste eeuw. Die relatieve onbekendheid heeft niet alleen met haar Emily Dickinsonsachtige persoonlijkheid en haar ascetische levenswijze te maken, maar ongetwijfeld ook met de occulte achtergronden van haar werk.

Mede dankzij haar interesse voor het spiritisme ontwikkelde zij al vroeg abstracte schilderijen en tekeningen, vóór bekender mannelijke collega’s zoals Kandinsky dat deden. Af Klint bepaalde dat haar werk pas twintig jaar na haar dood, dus vanaf 1964, openbaar mocht worden, omdat zij wist dat de tijdsgeest nog niet rijp was voor haar werk. Pas ruim veertig jaar na haar dood werd haar werk buiten Zweden getoond, in de grote reizende tentoonstelling The Spiritual in Art. Abstract Painting 1890-1985 in Los Angeles, Chicago en Den Haag (1987). Sindsdien ontbreekt haar werk in geen enkel overzicht over kunst en spiritualiteit. De laatste jaren lijkt de waardering voor haar werk toe te nemen, met onder meer tentoonstellingen in The Drawing Center in New York en Camden Arts Centre in Londen.

Hilma af Klint was al vroeg geïnteresseerd in wis- en plantkunde, en raakte vanaf haar zeventiende (1879) betrokken bij spiritistische seances. Na haar studie aan de kunstacademie in Stockholm vestigde zij zich aanvankelijk als portret- en landschapsschilder. Lange tijd vond haar interesse voor het occulte nauwelijks weerslag in haar werk.

Vanaf 1887 vormde zij samen met vier andere kunstenaressen een ‘Vrijdagsgroep’, die tekeningen en notities maakte tijdens wekelijkse seances. Vanwege haar helderziende talenten groeide Af Klint uit tot het enige medium binnen de groep. Pas in 1904 veranderde haar werk ingrijpend, nadat zij een van haar geestelijke leiders had beloofd zich een jaar geheel te wijden aan het scheppen van altaarstukken die een spirituele boodschap voor de mensheid moesten vormen. Vanaf 1906 ontstonden verschillende reeksen schilderijen die zijn geschilderd in een tranceachtige gemoedstoestand. Het zijn goeddeels abstracte werken in hallucinerende kleuren en met ongekend monumentale afmetingen. Tot 1915 bleef Af Klint, intussen vertrouwd met theosofie en antroposofie, op deze automatische manier werken in een schilderstijl die naast abstracte ook figuratieve elementen bevat. De vijf jaar die daarop volgden werkte zij op een bewustere manier. Vanwege haar helderziendheid beweerde zij voorbij de zichtbare wereld te kunnen kijken. Zo maakte zij in deze periode plantstudies, die behalve de uiterlijke verschijningsvorm ook de astrale lichamen van de planten toonden. Vanaf 1920, toen haar moeder stierf en zij voor het eerst in haar leven kon reizen, bezocht zij bijna jaarlijks Rudolf Steiner in het Zwitserse Dornach, waarmee zij bevriend raakte. Het werk uit de laatste twintig jaar van Af Klints leven toont de invloed van Steiners kleurtheorie.

De tentoonstelling De geheime schilderijen van Hilma af Klint. Een Zweedse pionier in het Museum voor Moderne Kunst in Arnhem omvat zo’n negentig werken, waaronder Af Klints belangrijkste reeks ‘De Tien Grootsten’ uit 1908. Deze schilderijen meten elk 3,5 m x 2,4 m en behoren daarmee tot de grootste abstracte werken uit die tijd. In ongeveer 50 schilderijen en 40 werken op papier belicht de tentoonstelling Af Klints artistieke ontwikkeling – met een sterke nadruk op de periode 1906-1920. Gezien de kwetsbaarheid van Af Klints werk zal deze tentoonstelling een van de laatste gelegenheden zijn om haar werk buiten Zweden bijeen te zien. Bij de tentoonstelling verschijnt een publicatie.

Museum voor Moderne Kunst in Arnhem, Utrechtseweg 87, 6812 AA, Arnhem. http://www.mmkarnhem.nl/, T 026 3775300.

Open: di-vrij 10-17 uur, za-zo 11-17 uur.

Gesloten: 25 december, 1 januari en 30 april. Toegang tot 18 jaar gratis.